Hayatı ve Fikirleriyle Büyük Mürşit Ziya Gökalp

Türk düşünce tarihinin en etkili isimlerinden, Türk milliyetçiliğinin öncüsü ve sosyolojinin Türkiye’deki kurucusu Ziya Gökalp, Samsun Türk Ocağı tarafından düzenlenen bir panelle anıldı. “Hayatı ve Fikirleriyle Büyük Mürşit Ziya Gökalp” başlıklı program, 8 Kasım 2025 tarihinde Cerrahi El Aletleri ve Sağlık Müzesi’nde yoğun bir katılımla gerçekleştirildi.

Panel, Türk dünyası açısından sembolik bir tarih olan Azerbaycan’ın Karabağ Zaferi’nin yıl dönümü ile aynı güne denk geldi. Bu anlamlı kesişim, konuşmalarda sıkça vurgulandı.

Açılış konuşmasını yapan Samsun Türk Ocağı Başkanı Prof. Dr. Mustafa Çağatay Tufan, Ziya Gökalp’in yalnızca bir fikir adamı değil, aynı zamanda Türk milliyetçiliğinin sistematik düşünce temelini atan bir mütefekkir olduğunu ifade etti. Tufan, “Gökalp’in fikirleri, Türk milletinin kendi kimliğini yeniden tanımasında ve Cumhuriyet fikrinin olgunlaşmasında belirleyici olmuştur. Bugün Türk gençliği hâlâ onun gösterdiği istikamette yürümektedir,” dedi.

Tufan, programın hazırlanmasında emek veren gençlik kolu üyelerine teşekkür ederek, oturumun yönetimini Yönetim Kurulu Üyesi Nuhcan Özbek’e devretti.

Oturum başkanlığını üstlenen Nuhcan Özbek, konuşmasında Ziya Gökalp’in düşünce mirasının Türk fikir hayatındaki yerini değerlendirdi. Gençlerin sunum heyecanını paylaştığını belirten Özbek, “Gökalp, Genç Kalemler dergisiyle birlikte Türk düşüncesinde yeni bir dönemi başlatmıştır. O, imparatorluğun çözülme sürecinde Türk milletinin kimliğini yeniden inşa etmeye çalışan bir aydındı,” dedi.

Gökalp’in, Malta sürgününde bile araştırmalarına devam ettiğini hatırlatan Özbek, “Malta onun için bir okuldu. Sürgünde dahi etrafındakileri aydınlatmaktan vazgeçmedi,” ifadelerini kullandı. Türklüğü bir ırk meselesi değil, bir terbiye ve kültür meselesi olarak gören Gökalp’in bu yaklaşımının Cumhuriyet’in fikrî temellerine yön verdiğini belirtti.

Gökalp’in Hayatı ve Fikir Dünyası

Panelin ilk konuşmacısı Muhammed Nabi Salih, Ziya Gökalp’in hayatını, yetiştiği çevreyi ve fikirlerinin oluşum sürecini ele aldı. 1876’da Diyarbakır’da doğan Gökalp’in küçük yaşta kitaplara yöneldiğini, babasının desteğiyle hem Türk-İslam kültürünü hem de Avrupa düşüncesini tanıdığını belirtti. Diyarbakır, Selanik ve İstanbul gibi şehirlerde farklı entelektüel çevrelerle temas eden Gökalp’in bu birikiminin onun düşünce sistemini şekillendirdiğini ifade etti.

Salih, Gökalp’in fikir dünyasının temelini oluşturan “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” formülünü ayrıntılı biçimde açıklayarak, burada kültürel ögenin Türkçülük, ahlaki ögenin ise İslamiyet olduğunu söyledi. Gökalp’in bu üçlü formülüyle Türk milletine hem bir yön hem de bir ruh kazandırmak istediğini belirtti. Ayrıca Gökalp’in Cumhuriyet’in kuruluş sürecinde fikrî katkılar sunduğunu ve Türk düşünce tarihinde sistematik bir fikir disiplini oluşturduğunu vurguladı.

Dil, Kültür ve Medeniyet Üzerine

Panelin ikinci konuşmacısı Meltem Gül Kementoğlu, Gökalp’in dil anlayışını ve Yeni Lisan Hareketi içindeki rolünü değerlendirdi. Gökalp’in, dilin milletin ruhu olduğunu savunduğunu belirterek, sade Türkçenin hem kültürel bağı güçlendireceğini hem de toplumsal birliği pekiştireceğini ifade etti. “Gökalp’e göre dilde sadeleşme, sadece edebî bir yenilik değil, milli kimlik inşasının en önemli adımıdır,” dedi.

Üçüncü konuşmacı Damla Güngör, Gökalp’in hars (kültür) ve medeniyet kavramları üzerine düşüncelerini ele aldı. Gökalp’in, Batı medeniyetinin teknik ve bilimsel yönlerinin alınması gerektiğini, ancak milli kültürün korunmasının şart olduğunu vurguladığını aktardı. “Medeniyet evrenseldir, fakat hars millîdir,” diyen Gökalp’in, modernleşmeyi Batı’nın kör taklidi olarak değil, seçici bir uyarlama süreci olarak gördüğünü belirtti.

Son konuşmacı Merve Ulusoy ise Gökalp’in din-sosyoloji ilişkisine yaklaşımını inceledi. Gökalp’in, İslam hukukunu toplumsal bir disiplin olarak yeniden yorumladığı İçtimai Usul-ı Fıkıh kavramına değinerek, onun Türk Müslümanlığı anlayışını anlattı. Ulusoy, “Gökalp, dinin toplumsal birleştirici yönünü ön plana çıkarır. Ona göre, Türk milleti hem İslam’ın değerlerini hem de kendi milli ahlakını koruyarak yükselmelidir,” ifadelerini kullandı.

Panelin sonunda söz alan Prof. Dr. Mustafa Çağatay Tufan, gençlerin hazırladığı sunumların sistematik ve içerikli olduğunu belirterek teşekkür etti. Türk Ocaklarının yalnızca bir dernek değil, “fikrî bir mektep” olduğunu vurgulayan Tufan, “Bizim gayemiz, Türk dünyasının dört bir yanındaki gençleri fikrî bir potada buluşturmak ve onlara doğru düşünme alışkanlığı kazandırmaktır,” dedi.

Kapanışta, genç konuşmacılara günün anısına hediyeler takdim edildi. Ocağın emektarları ve Ocaklı büyükler, gençlere “Elinizden kalemi bırakmayın, mukayeseli okuyun ve yazmaktan korkmayın” tavsiyesinde bulunarak, tecrübelerini paylaştılar. Program, toplu hatıra fotoğrafı çekimiyle sona erdi.